کاربرد ید پایدار در رخدادهای هسته‌ای: فیزیولوژی و کینتیک یُد

1392/5/1 0:0

نیاز فیزیولوژیک یُد

بیش از 50 سال است که یُد به عنوان یک جزء ضروری هورمون‌های تیروئیدی T3) و(T4 شناخته شده است. کمبود شدید یُد (کمتر از 50 میکروگرم دریافت روزانه) عامل عمده‌ی عقب‌افتادگی ذهنی، گواتراندمیک و کریتنیسم در سراسر جهان می‌باشد.
تلاش‌های گسترده‌ای برای ریشه‌کنی کمبود یُد انجام گردیده و نتایج شگرفی نیز حاصل آمده است. با این وجود، هنوز کارهای بسیاری به جا مانده است که انجام شود و پایش مداوم جمعیت برای اطمینان از دریافت یُد کافی می‌بایست انجام گیرد.
در ایران، برنامه کنترل و پیشگیری از بروز اختلالات ناشی از کمبود یُد و نیز تولید و توزیع نمک یُد دار از سال 1368 به مرحله‌ی اجرا در آمد. از نتایج این فعالیت‌ها آن بود که ایران در سال 2000 از سوی دفتر مدیترانه‌ی شرقی سازمان جهانی بهداشت (WHO/EMRO) ، به عنوان کشوری عاری از کمبود یُد، اعلام گردید.
بررسی کشوری سال 1380 نشان داد که درصد گواتر دانش آموزان استان بوشهر (مکان احداث اولین نیروگاه هسته‌ای کشور) کاهش یافته و یُد ادرار دانش آموزان نیز در حد مطلوب سازمان جهانی بهداشت بوده و از این رو استان بوشهر در زمره‌ی مناطق «عاری از کمبود یُد» محسوب می‌گردد.
مطالعه‌ی سال 1386 بخش اندوکرین و متابولیک مرکز تحقیقات طبّ گرمسیری و عفونی خلیج فارس دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، در میان کودکان 10-7 ساله‌ی شهرستان بوشهر نیز نشان داد که بر اساس برآورد میزان شیوع گواتر به شیوه‌ی اولتراسونوگرافی، شهر بوشهر «منطقه‌ی عاری از کمبود یُد» محسوب می‌گردد (جدول 2).
” مطالعه‌ی چهارم بررسی وضعیت تغذیه و سلامت ملّی آمریکا “ (NHANES) نشان داد که میزان دریافت یُد روزانه در این کشور 150 میکروگرم است و این میزان یُد برای فعالیت تیروئید افراد بالغ کافی است (به جز برای زنان حامله و شیرده که ممکن است نیاز آن‌ها به یُد به ترتیب تا 220 میکروگرم و 290 میکروگرم فزونی یابد.)
جدول (3) میزان یُد مورد نیاز روزانه افراد در سنین گوناگون را نشان می‌دهد. غده‌ی تیروئید در شرایط کمبود تغذیه‌ای یُد، با افزایش حجم و نیز افزایش انتقال یُد به صورت فعال از خون، خود را نشان می‌دهد. با چنین فعالیتی است که غده‌ی تیروئید با افزایش غلظت یُد، نگهداشت طبیعی هورمون‌های تیروتیدی را موجب می‌شود. برعکس، زمانی که یُد دریافتی افزایش می‌یابد، غده‌ی تیروئید، انتقال یُد را از خون به درون خود کاهش می‌دهد. پس از دریافت یُد اضافی، کاهش گذرا در سنتز هورمون‌های تیروئیدی برای 48 ساعت، در دهه‌ی 1940 پدیده‌ای شناخته شده بود و آن را اثر وُلف – چایکوف نام دادند. سنتز طبیعی هورمون‌های تیروئیدی با وجود دریافت اضافی یُد، دوباره آغاز می‌گردد و به این پدیده ”سازگاری“ یا ”فرار از اثر وُلف – چایکوف“ می‌گویند.
احتمالاً منع اولیه‌ی گذرا در سنتز هورمون‌های تیروئیدی، به دلیل تولید لیپیدهای یُددار شده و یا یُد لاکتونی است که موجب منع فعالیت پراکسیداز تیروئیدی شده و در نتیجه، اکسیداسیون ید، یُد دار شدن تیروزین‌ها و پدیده‌ی جفت شدن تیروزین‌های یددار MIT و DIT ، جهت تولید هورمون‌های تیروئیدی T3 و T4 ، اختلال می‌یابند. به نظر می‌رسد پدیده‌ی فرار از اثر حاد وُلف - چایکوف، در نتیجه‌ی کاهش انتقال فعال یُد از خون به تیروئید است. در نتیجه یُد درون تیروئیدی کاهش یافته و در این شرایط سنتز هورمون‌های تیروئیدی به حالت طبیعی بازمی‌گردد.
بررسی‌های مولکولی و کلون سازی ” انتقال دهنده‌ی یُد“ از خون به تیروئید یعنی ”انتقال دهنده‌‌ی همزمان سدیم- یُد“(NIS) نشان می‌دهند که کاهش NIS و به دام اندازی یُد و سپس کاهش یُد درون تیروئیدی، فرار از اثر وُلف- چایکوف را پدید می‌آورند.
از این رو، بسیاری از مطالعات گزارش کرده‌اند که تجویز مقادیر فارماکولوژیک یُد به افراد سالم (بدون بیماری تیروئیدی)، موجب کاهش ناچیز در سطح سرمی T4 و افزایش جبرانی ناچیزی در TSH می‌شود (البته هر دوی این هورمون‌ها در محدوده‌ی طبیعی می‌مانند). این یافته‌ها، بیانگر آن است که افراد سالم، می‌توانند مقادیر زیادی یُد را برای زمانی طولانی مصرف کنند (یعنی فرار از اثر وُلف – چایکوف و نگهداشت تیروئید در حالت طبیعی(Euthyroid) .

توکسیکوکینتیک
جذب: بیشترین مقدار یُد که وارد بدن می‌شود از مصرف غذا و مقدار کمتری نیز از آب آشامیدنی بدست می‌آید. همچنین یُد می‌تواند از راه تنفس (چنانچه در هوای تنفسی موجود باشد) و یا از طریق تزریق درون وریدی (جهت آزمون‌های ویژه تشخیصی و یا درمانی) وارد بدن شود. بعضی از اشکال یُد نیز هنگامی که در روی پوست قرار داده می‌شوند، می‌توانند وارد بدن شوند. هنگامی که یُد بلع می‌شود، از راه معده و روده‌ی کوچک به شکل شیمیایی احیاء شده، یعنی یُدید (I-)، جذب می‌شود. میزان جذب گوارشی یُد تقریباً بعد از مصرف نمک‌های یُدید محلول مانند یُدید پتاسیم (KI) ، صددرصد می‌باشد. جذب در هنگامی که یُد وارد معده می‌شود آغاز می‌گردد. با در نظر گرفتن تأخیر جذبی حدوداً 10 تا 15 دقیقه‌ای مواد غذایی در معده، جذب یُد در تمامی افراد حداکثر 1 تا 2 ساعت بعد از بلع، به صورت کامل، انجام می‌شود.
به نظر می‌رسد جذب گوارشی یُد در بچه‌ها، نوجوانان و بالغین یکسان باشد؛ هر چند که جذب آن در کودکان ممکن است کمتر از بچه‌های با سن بالا و بزرگسالان باشد.
انتشار: یُد در جریان گردش خون، سریعاً در سطح سرمی منتشر شده و سطح غلظت سرمی آن در حد طبیعی 5 تا 15 میکروگرم در لیتر در نوسان است.
با در نظر گرفتن حجم مایع خارج سلولی که تقریباً 20 لیتر است، می‌توان بر این اساس، مقدار محتوای یُد خارج سلولی (منهای یُدی که در غده‌ی تیروئید، غدد بزاقی، مخاط معده، شبکه‌ی کروئیدی، غدد شیری، جفت و غدد عرقی موجود است) را محاسبه کرد که به صورت کلی، حدوداً 50 تا 100 میکروگرم می‌باشد.
از منبع یُد خارج سلولی، یُد توسط تیروئید برداشت شده و درساخت هورمون‌های تیروئیدی به کاربرده می‌شود و از این رو، مقدار غلظت یُد تیروئید معمولاً بین 20 تا 50 برابر سطح سرمی است.
برداشت یُد توسط تیروئید، سریعاً آغاز می‌گردد. یُد بلع شده شیب هموار خود را پس از 24 تا 48 ساعت بعد از بلع 10 تا 40 درصدی یُد بدست می‌آورد. به صورت یک قاعده، برداشت یُد توسط تیروئید یک مکانیسم سازش پذیر بسیار حساس و وابسته به دریافت یُد می‌باشد.
● در سطوح دریافتی پایین یُد که در شرایط کمبود یُد روی می‌دهد (حدوداً 20 میکروگروم در روز)، برداشت یُد توسط تیروئید افزایش می‌یابد. این مکانیسم سازشی، می‌تواند این پدیده را تفسیر کند که چرا مردم در شرایط کمبود یُد، پس از در معرض قرار گرفتن با یُد رادیواکتیو، شانس بیشتری برای ایجاد سرطان تیروئید از خود نشان می‌دهند. زیرا در این شرایط میزان برداشت یُد رادیواکتیو توسط تیروئید فزونی می‌یابد.
● مکانیسم هایی که این اجازه را به تیروئید می‌دهند تا با افزایش ناگهانی یا مزمن فزونی یُد سازش یابد، در نوزدان و بعضی اوقات در بزرگسالان، نارس می‌باشند. از این رو، سطح برداشت تیروئید در نوزادان 3 تا 4 برابر بیشتر از بزرگسالان در 10 روز اول زندگی بوده و در حدود 10 تا 14 روز از زندگی نیز تقریباً به سطح بزرگسالان می‌رسد.
● به نظر می‌رسد برداشت یُد توسط تیروئید در نوجوانان بیشتر از بزرگسالان بوده و با افزایش سن نیز به آهستگی کاهش می‌یابد.
● در زنان حامله، از آنجا که یُد از مرز جفت عبور می‌کند، بخشی از یُد بلع شده نیز توسط جفت و جنین از 10 تا 12 هفتگی برداشت می‌شود که تا حدود 22 هفتگی سطح این مقدار برداشت یُد، پایین می‌باشد. امّا پس از 22 هفتگی حاملگی، سطح برداشت یُد سریعاً تا زمان بلوغ جنین افزایش می‌یابد. بنابراین، چنانچه مادر در معرض یُد رادیواکتیو در نیمه‌ی دوم حاملگی قرار گیرد، سطح یُد رادیواکتیو در تیروئید جنین بیش از تیروئید مادر خواهد بود. به زبان دیگر، هدف از تجویز یُد پایدار در هنگامه‌ی نیمه‌ی دوم حاملگی، نخست حفاظت از جنین است.
دفع: یُد جذب شده عمدتاً از طریق ادرار و مدفوع دفع می‌گردد. به صورت طبیعی، ترشح ادراری بالاتر از 97 درصد از این مورد را شامل شده و دفع مدفوعی نیز تقریباً 1 تا 2 درصد از یُد جذب شده را به خود اختصاص می‌دهد.
ترشح کلیوی در ساعات اولیه سریع بوده و در انتهای 24 تا 48 ساعت بعد، به شیب هموار می‌رسد. نیمه‌ی عمر دفعی یُد جذبی در بدن در حدود 31 روز در افراد مذکر سالم بالغ تخمین زده شده است. البته باید توجه نشان داد که این نیمه‌ی عمر در میان افراد بسیار متغیر است.
برعکس پدیده‌ی برداشت یُد توسط تیروئید، دفع یُد پدیده‌ای غیرسازشی و غیرحساس به دریافت یُد است.
● پالایش یُد کلیوی اشباع پذیر نیست.
● دفع ادراری در زنان باردار افزایش می‌یابد.
● در شرایط با فعالیت فیزیکی بالا، مقدار دفع یُد در هوای بازدمی، اشک و عرق افزایش می‌یابد.
● یُد در بزاق انسان ترشح می‌شود. ترشح بزاقی یُد ممکن است مسیری مهم برای باز چرخ یُد در بدن باشد؛ تاکنون مقدار کمّی مسیر بزاقی برای دفع یُد محاسبه نشده است؛ ولی احتمالاً این مقدار باید ناچیز باشد.
● امّا از همه مهمتر آن که، یُد در شیر انسان نیز دفع می‌گردد. بیشترین مقدار یُد در شیر انسان طیّ 48 ساعت اولیه‌ی بعد از بلع، دفع می‌گردد. بخش یُد جذبی که از طریق شیر دفع می‌گردد، با شرایط عملکردی تیروئید و میزان یُد دریافتی، متغیر است. از این رو، دفع شیری یُد در شرایط هیپوتیروئیدی (حدوداً 10 برابر) در مقایسه با هیپرتیروئیدی، بسیار بیشتر است.

 

فیزیولوژی و کینتیک یُد


تاریخ بروز رسانی:   1 امرداد 1392

تعداد بازدید:   ۳

 


چاپ
< >