پزشکی دریایی: پیشگفتار

1392/5/1 0:0

بسم الله الرحمن الرحیم
فَاِذٰا اَرَدْتَ اَنْ تَعرِفَ سِعَةَ حِکْمَةَ الخٰالِقَ و قَصْرِ عِلْمِ الْمَخلوقين،
فَانْظُر اِليٰ مٰا فِي البِحٰارِ مِنْ ضُرُوبِ السَّمَک و دَوّابِ المٰاء ...
هرگاه می‎خواهی به وسعت حکمت آفریدگار و کوتاهی علم آفریده شدگان پی ببری
پس به گونه های ماهیان و جانوران دریایی ... نظر بیافکن.

امام جعفر صادق
بخشی از حدیث توحید مُفَضَّل، بحارالانوار جلد 3 صفحة 19 و جلد 61 صفحة 70


روح بزرگ دریا، همواره انسان را به مبارزه می‎طلبیده است و هر چه انسان جستجوگر در ‎اندرون رازهای آن سیر می‎کرده، بی‎کرانه‎گی افسونگرانه‎‎اش، ژرف‎تر نمایان می‎شده است. چنین است که پزشکی دریایی نیز در‎ هاله‎ای از ناشناخته‎ها فرو رفته است و چه بسیار نایافتنی‎های آن که هنوز نمودار نشده‎اند. از‎این رو جای شگفتی نیست که قلمرو پزشکی دریایی، همچنان گستره‎ای نامکشوف جلوه می‎نماید .
شاید یکی از علّت‎های آن، ماهیت میان رشته‎ای ‎این گستره است که نیازمند برون دادهای علوم بیولوژی، محیط زیست، هواشناسی، اقیانوس شناسی، شیمی، فیزیک زیستی، علوم زیستی، فیزیولوژی، توکسیکولوژی و میکروبیولوژی است.
این علم میان رشته‎ای، هنوز بسیار جوان است و تاکنون کتاب جامع پزشکی دریایی در جهان تدوین نشده است و هر چند که مباحثی تحت عنوان پزشکی دریانوردی، اورژانس‎های دریایی و یا پزشکی غواصّی، در زیر چتر پزشکی دریایی به چاپ رسیده‎اند امّا به جرأت می‎توان گفت که جایگاه کتاب جامعی که بتواند نیازمندی‎های پزشکان را پاسخ دهد، در ادبیات پزشکی بین الملل بسیار احساس می‎شود.
از سوی دیگر، به دلیل رشد پرشتاب تجارت و کشتیرانی، صنایع دریایی و عملیات غواصّی جهت احداث لوله‎های گاز و نفت و فعالیت‎های فلات قارّه‎ای در گسترة خلیج فارس، فزونی در اکوتوریسم دریایی و مصرف آبزیان و جهانی شدن بار بیماری‎های نوپدید و باز پدید، نیاز به نوشتاری راهنما برای گروه پزشکی و پیراپزشکی، بسیار ضروری به نظر می‎رسد.‎ این موضوع از سوی دیگر چنین اهمیت می‎یابد که در سیستم آموزش پزشکی کشور، بیماری‎ها و آشنایی با جانوران خطر آفرین دریاها، هیچ جایگاهی ندارند. از ‎این رو، فارغ‎التحصیلان گروه‎های پزشکی و پیراپزشکی در هنگام کار در سواحل و شهرهای کرانه‎ای با دشواری‎های فراوانی روبرو می‎شوند.
نویسنده نیز با فارغ التحصیل شدن از دانشکدة پزشکی و آغاز به کار در سواحل و جزایر خلیج فارس، با موارد بسیار زیادی از مسمومیت‎ها و آسیب زدایی با جانوران زهرآگین خلیج فارس و بیماری‎های غواصّی روبرو شد که نتایج مطالعات و پژوهش‎های خود را در کنگره‎ها و مقالات علمی‎ در سطح مطبوعات پزشکی کشور به چاپ رساند و برای نخستین بار نیز کنگرة ملّی طبّ و دریا را در دانشگاه علوم پزشکی بوشهر با حضور پزشکان، پیراپزشکان، پژوهشگران بالینی و علوم پایه در سطحی تخصّصی بر پا کرد که در آشنایی جامعة پزشکی ‎ایران با زمینة پزشکی دریایی روزنه‎ای را ‎ایجاد نمود.
با رشد تحقیقات علوم پایه دریایی و توجه به بیوتکنولوژی پزشکی در سطح دانشگاه‎ها و مراکز تحقیقاتی کشور، مرکز تحقیقات بیوتکنولوژی دریایی پزشکی نیز در دانشگاه علوم پزشکی بوشهر جوانه زد که موجب توجه جامعة پزشکی به منبع دارویی زیستمندان خلیج فارس گردید که چاپ ده‎ها مقاله در‎این مورد در سطح بین المللی نتیجة آن بود.
مجموعة‎این رویدادها نشان می‎دهد که چقدر وجود یک نوشتار جامع در زمینة پزشکی دریایی در کشور می‎تواند سودمند باشد. از‎ این رو، امید است‎ این نوشتار همچون جوانه‎ای در تکامل نهال رو به رشد علوم پزشکی کشور نقش‎ایفاء نموده و پژوهشگران جوان کشور بتوانند از آن همچون زمینه‎ای برای رشد تخصصی‎تر مباحث پزشکی دریایی بهره ببرند.
طراحی ‎این کتاب به گونه‎ای بود که بتواند همچون کتابچه‎ای دستی در شرایط اورژانس مورد استفادة پزشکان و گروه‎های پزشکی باشد و در ضمن اطلاعات پایه در زمینة علوم دریایی وابسته به سلامت و بیولوژی دریا را نیز در اختیار خواننده قرار دهد. از‎این رو، مباحث مربوط به بیماری‎ها و پزشکی غواصّی در حد نیمه تخصصی ارائه شده‎اند ولی باید اذهان نمودکه مبحث پزشکی غواصّی بسیار تخصصی می‎باشد و ‎این نوشتار تنها در حدّ آشنایی پزشکان و رفع شرایط اورژانس در هنگام برخورد با غواصّ آسیب دیده مؤثر است؛ امّا از آنجا که شرایط ‎این گروه بسیار بحرانی است، جداول اتاق فشار برای درمان بیماری برداشت فشار به صورت تخصصی‎تر ارائه شده‎اند.
از آنجا که پزشکان تاره به کار ممکن است آشنایی با زیستمندان دریایی نداشته باشند و در گفتمان با بیماران و مصدومین دریایی دچار مشکل شوند، اطلس رنگی ‎این جانوران نیز به نوشتار افزوده شده است.
با تمام‎این موارد، هنوز باید در نظر داشت که گسترة پزشکی دریایی نه تنها در ‎ایران بلکه در جهان نیز ناشناخته بوده و همچون نوزادی می‎باشد که در دامان علوم زیستی رو به تکامل است.
چنین است که هنوز هم در سطح جهان به کتاب جامع تخصّصی پزشکی دریایی بر نمی‎خوریم و امید است بتوان با دریافت بازخوردهای عزیزان و رهنمودهای پژوهشگران علوم پایه و بالینی از سراسر کشور، به تدوین کتاب جامع پزشکی دریایی به زبان انگلیسی نیز اقدام نمود.
در هر صورت،‎ این نوشتار، ماحصل سی سال تجربه، مطالعه و پژوهش نویسنده در زمینة علوم پایه و بالینی دریایی می‎باشد که تمایل داشته است با متون کلاسیک پزشکی غواصی، مسمومیّت‎ها و اورژانس‎های دریایی نیز همخوانی داشته باشد ولی بی‎شک، کم و کاستی‎های فراوانی در آن به چشم می‎خورد که‎ این حقیر آمادة دریافت هر گونه اظهار نظر خوانندگان گرامی‎ برای تصحیح آن موارد در ویرایش‎های پسین است.
نویسنده در ‎اینجا لازم می‎داند که از پایه‎گذاران علوم تحقیقاتی شیلاتی کشور در مرکز تحقیقات شیلات جنوب کشور، آقایان دکتر حسن رستمیان، متین فر، نیکویان و سامانی که در طیّ دوران دبیرستان، گستاخانه‎ترین درخواست‎هایم را در‎این مرکز پاسخ گفته‎اند و در آشنایی ‎این حقیر با گسترة دریا سهم سزاواری را داشته‎اند قدردانی نماید.
همچنین هیچگاه حضور پرقوّت دبیران زیست شناسی عزیزم زنده یاد استاد سیّد محمد رضا مهیمنی، آقایان سهرابی ‎و شمس را در‎ این نوشتار فراموش نکرده‎ام. همچنین در نوشتن مباحث میکروب شناسی دریا، از پژوهش‎ها و تشویقات دانشمند فقید زنده یاد پروفسور لطفعلی حقیقی بسیار بهره برده‎ام.
از بنیانگزاران بیوتکنولوژی پزشکی دریایی در پژوهشکدة علوم زیست پزشکی خلیج فارس، جناب آقای سیّد مجتبی ‎جعفری، آقایان دکتر کیوان زندی، محمد حجت فرسنگی که در زیر ساخت‎های آزمایشگاه بیوتکنولوژی دریایی و آزمایشگاه کشت سلول برای بررسی اثرات دارویی زیستمندان دارویی خلیج فارس سهم بسزایی داشته‎اند، کمال تشکر را دارد.
از دانشجویان عزیزم، جناب آقای دکتر فرزاد مراد حاصلی و سرکار خانم دکتر آرزو نجفی که به عنوان پایان نامه در نوشتن کتاب‎های جلبک‎های دارویی خلیج فارس و اسفنج‎ها و نرمتنان خلیج فارس تلاش بسیار نموده‎اند نیز سپاسگزاری می‎نمایم.
در نهایت از تلاش خالصانه همکاران عزیزم در مرکز تحقیقات طبّ گرمسیری و عفونی خلیج فارس نیز که هر یک سهمی‎عظیم در چاپ‎این کتاب داشته‎اند قدردانی می‎کنم؛ از سرکار خانم الهام صیدالی که در ویراستاری کتاب، همانند همیشه از هیچ تلاشی دریغ نفرموده‎اند، از جناب آقای دارا جوکار در طراحی و صفحه آرایی، سرکار خانم فاطمه مرزوقی در حروفچینی، سرکار خانم مینا لاله رخ در ویرایش منابع، جناب آقای عبدالرسول خسروی، سرکار خانم زهرا صفایی و جناب آقای نزهتی در انتشارات دانشگاه علوم پزشکی بوشهر و چاپخانة نزهت کمال امتنان را دارد.
این حقیر، هیچگاه خاطرات شیرین و ماجرا‎های خطر آفرین گشت و گذار در سواحل و جزایر خلیج فارس را به همراهی آقایان ابراهیم ماهینی و سید محمد صادق خوشکار که همیشه در جستجو‎های علمی‎در زیر دریا و سواحل صادقانه در کنارم بوده‎اند را فراموش نخواهد کرد.
به امید آن روز که ناشناخته‎های گسترة پزشکی دریایی با‎ اندیشة پرتوان جوانان ‎ایران زمین آشکار شده تا موجبات فزونی سرگشتگی و حیرت انسان مادون، از پیچیدگی و آفرینش دریا گردیده و از‎این طریق زمینة نزدیکی انسان با ‎ایزد یکتا و آفرینندة هفت دریا فراهم شود.


دکتر ‎ایرج نبی‎پور
متخصص داخلی - فوق تخصص غدد درون ریز و متابولیسم
دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی بوشهر

 

پیشکفتار


تاریخ بروز رسانی:   1 امرداد 1392

تعداد بازدید:   ۱

 


چاپ
< >